logo

miguel-de-cervantes-saavedra-1Miguel de Cervantes Saavedra: soldaat, slaaf, belastingontvanger en schrijver

‘En un lugar de la Mancha de cuyo nombre no quiero acordarme.....’ (In een plaats in La Mancha waarvan ik me de naam niet wil herinneren …..).                              

Deze zin kan bijna iedereen in Spanje foutloos opdreunen en daarmee begint een van de meest gelezen boeken in Spanje en daarbuiten. De officiële titel van dit boek is ‘El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha’ (De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha) en deze klassieker van de Westerse literatuur wordt algemeen beschouwd als de eerste moderne roman. Na de bijbel is dit het meest vertaalde boek en de eerste volledige uitgave in de Nederlandse taal verscheen in 1657 onder de titel: Den Verstandigen Vroomen Ridder, Don Quichot de la Mancha (vroom had in die tijd de betekenis van dapper).                                                                                                    

De hoofdfiguur behoort tot de verarmde lagere adel en door het lezen van vele ridderromans besluit hij er op uit te trekken om het onrecht te bestrijden. Don Quichot heeft zijn eigen werkelijkheid, ziet molens voor reuzen aan, herbergen voor kastelen en prostituees worden in zijn ogen edelvrouwen. Zijn schildknaap Sancho Panza is een eenvoudige maar nuchtere boer. Het eerste deel van dit boek kan gezien worden als een mengeling tussen parodie en satire op de in die tijd zeer populaire ridderromans, maar was desondanks een doorslaand succes vanwege de verfrissende breuk met de heersende literaire traditie. In het later geschreven tweede deel is Don Quichot vaak de enige die de waarheid ziet en verstandige dingen zegt.
                                                                   
De schrijver van dit boek, Miguel de Cervantes Saavedra (1547-1616), was een van de belangrijkste toneelschrijvers in zijn tijd, maar uit alle nagelaten documenten over zijn leven is het moeilijk de feiten van fictie te scheiden. Zelfs over de beweegreden van het plotselinge huwelijk dat hij op 37-jarige leeftijd sloot met de 19-jarige Catalina de Salazar zijn de geschiedkundigen het niet eens.

miguel-de-cervantes-saavedra-2Rodrigo, de vader van Miguel was chirurgijn, iemand die kleine chirurgische ingrepen uitvoert en de man werd, net als later zijn zoon, voortdurend door schulden geplaagd, waardoor de familie vele malen moest verhuizen. Over de vroege jeugd van Miguel, de vierde van de zeven kinderen van Rodrigo, is daarom weinig bekend, maar hij bezocht waarschijnlijk een jezuïetenschool in Sevilla. Omstreeks die tijd ontmoette hij een barmeisje, Josefina Catalina de Parez. Het stel werd hopeloos verliefd op elkaar en ze waren van plan samen ergens anders hun geluk te beproeven.
Toen Miguel zijn vader van deze plannen op de hoogte stelde, verbood hij Josefina  ooit weer contact met zijn zoon op te nemen, dit waarschijnlijk vanwege zijn hoop dat een huwelijk met een welgestelde vrouw zijn zoon en de rest van de familie een meer rooskleurige toekomst zou verschaffen.

In 1566 kwam de familie Cervantes na vele omzwervingen in Madrid terecht, waar Miguel les kreeg van Juan López de Hoyos. Deze bekende humanist en schrijver was de eerste die het talent van Cervantes erkende en zijn boek over Isabel de Valois (de derde vrouw van Filips II) bevatte twee gedichten van zijn veelbelovende leerling. Dit waren de eerste literaire uitingen van Cervantes die een voorliefde kreeg voor het theater en in het bijzonder de stukken van de in die tijd zeer beroemde toneelschrijver Lope de Rueda die hij zeer bewonderde.

In 1569 vertrok Miguel naar Rome waar hij werk vond als kamenier bij een kardinaal. Een jaar later trad hij in dienst bij de Spaanse mariniers en nam deel aan verscheidene zeeslagen, waaronder de Slag bij Lepanto waar hij verzwakt door koorts weigerde onderdeks te blijven, zeggende liever te sterven voor God en zijn koning. In die zeeslag werd hij dusdanig aan zijn linkerarm gewond dat die niet meer bruikbaar was. Later zei hij dat  het gebruik van zijn linkerhand verloren was gegaan ter meerdere glorie van de rechterhand wat een verwijzing was naar het succes van het eerste deel van Don Quichot. Hij was terecht trots op zijn gedrag gedurende die zeeslag en geloofde bijgedragen te hebben aan de loop van de Europese geschiedenis. Na de Slag bij Lepanto verbleef Cervantes een half jaar in een hospitaal in Italië waarna hij voldoende hersteld was om zijn mariniersleven weer op te pakken. Tussen 1572 en 1575 nam hij deel aan verscheidene expedities maar werd in 1575  gevangen genomen door Barberijse piraten en belandde als slaaf in Algiers, destijds een belangrijke uitvalbasis voor piraten in het Ottomaanse rijk. Hij ondernam niet minder dan vier pogingen om te ontsnappen en dat hij niet direct na de eerste poging  terecht gesteld werd, was te danken aan het feit dat men dacht een hoog losgeld te kunnen krijgen vanwege enige brieven die hij bij zich had van Juan van Oostenrijk, de halfbroer van koning Filips II. Na vijf jaar gevangenschap had de kloosterorde van de Trinitariërs voldoende losgeld verzameld om hem vrij te kopen en voegde hij zich na aankomst in Spanje bij zijn familie in Madrid. Cervantes voorzag nu in zijn onderhoud als belastinggaarder voor de regering en verzamelde aldus veel stof die hij later in zijn boeken gebruikte, maar belandde ook in de gevangenis voor vermeende onregelmatigheden in zijn boekhouding. Hij schreef vervolgens enige boeken over zijn gevangenschap in Algiers, maar de heldhaftige rol die hij zichzelf toebedeelde kwam volgens critici maar gedeeltelijk overeen met de werkelijkheid.

miguel-de-cervantes-saavedra-3Sinds 1582 wijdde hij zich geheel en al aan de letteren, alhoewel de minstens 20 comedias die hij schreef weinig opbrachten.
Het eerste deel van Don Quichot verscheen in 1605 en het tweede deel volgde in 1614. Zijn laatste boek dat hij schreef in 1615, Los Trabajos de Persiles y Sigismundo, werd pas na zijn dood in 1617 uitgegeven.

Op verzoek van de schrijver zelf werd hij begraven in het klooster van de Trinitariërs in Madrid, aangezien deze orde de 500 gouden dukaten, zijnde de vrijkoopsom voor de slaaf Cervantes, hadden betaald. In de loop der tijd raakte de exacte plaats van het graf verloren, maar in 2015, na een onderzoek dat vele maanden in beslag nam, stelden onderzoekers vast de botresten van Cervantes gevonden te hebben, alhoewel niet iedereen deze mening is toegedaan. Zo ook zijn de geleerden het vaak niet eens over de exacte levensloop van deze beroemde schrijver wiens leven zich grotendeels onder armelijke omstandigheden afspeelde. Desalniettemin zijn de literaire kwaliteiten van vooral zijn Don Quichot qua stijl en taalgebruik buiten kijf. Alle kanten van het menselijk karakter worden hier op meesterlijke wijze beschreven, waardoor dit boek gerekend wordt tot een van de belangrijkste werken uit de wereldliteratuur.

Berry J. Prinsen